Een Sri-Lankese stoepa is veel meer dan een indrukwekkend bouwwerk. Deze heilige monumenten bewaren relieken van de Boeddha en van hooggeplaatste monniken, en in hun hart krijgen vaak ook Boeddhabeelden een plaats. Daarmee behoren ze tot de mooiste uitingen van het boeddhisme op het eiland.
In dit artikel ontdek je hoe een Sri-Lankese stupa is opgebouwd, wat de stupa-structuur zo bijzonder maakt en welke vormen de boeddhistische stupa-architectuur in Sri Lanka kent. Van de brede basis tot de glanzende top: we nemen je stap voor stap mee langs alle onderdelen.
Wat is een Sri-Lankese stupa?
De stupa is een van de meest opvallende architectonische vormen binnen het boeddhisme. Het is een heilig monument dat relieken beschermt en eer bewijst aan de leer van de Boeddha.
Dagoba, cetiya of stupa?
In Sri Lanka kent de stupa nog twee andere namen: dagoba en cetiya. Welke benaming je ook tegenkomt, het gaat telkens om hetzelfde type heiligdom.
Het begin van de stupabouw in Sri Lanka
Volgens de overlevering begon de bouw van stupa's met de komst van het boeddhisme naar het eiland. Dat gebeurde tijdens de regering van koning Devanampiya Tissa van Anuradhapura.
De allereerste stupa van Sri Lanka is de Thuparamaya, gelegen in het Mahamewna-park in Anuradhapura. Daarna verrezen er talloze andere stupa's. De grootste die tot nu toe is gebouwd, is de Jetavanaramaya, eveneens in Anuradhapura.
De spirituele betekenis van een stupa
Het bouwen van een stupa geldt in het boeddhisme als een daad van grote verdienste. Daar zijn twee belangrijke redenen voor:
- Een bewaarplaats voor relieken: een stupa herbergt relieken van de Boeddha en van hooggeplaatste monniken.
- Een bron van wijsheid: de stupa wordt gezien als een centrum van waaruit de wijsheid en kennis van de Boeddha zich verspreiden.
Wie voor een stupa staat, kijkt dus niet alleen naar een monument, maar naar een plek die de leer van de Boeddha levend houdt.
Ontwerp en materialen van de boeddhistische stupa-architectuur
Opvallend aan de stupa's in Sri Lanka is hun consistente ontwerp. Ook stupa's die in verschillende perioden zijn gebouwd, volgen hetzelfde basisprincipe.
De relieken in het hart van de stupa
De ingang bevindt zich doorgaans buiten de stupa zelf. Zo blijft het centrum vrij voor waar het werkelijk om draait: de relieken van de Boeddha, die precies in het midden van het bouwwerk worden bewaard.
Kalkpleister met bijzondere ingrediënten
De buitenkant van een stupa wordt meestal bedekt met een laag kalkpleister. Aan die kalk werden vaak andere materialen toegevoegd, zoals:
- klei, zand en kiezelsteentjes;
- gemalen schelpen;
- suikerstroop, eiwit en kokoswater;
- plantenhars, drogende olie en lijm;
- speeksel van witte mieren (termieten).
De precieze samenstelling hing af van wat het ontwerp vereiste. Bij de Kiri Vehera bestaat het pleister bijvoorbeeld uit kleine kiezels en gemalen schelpen, gemengd met kalk en zand.
De stupa-structuur: zes onderdelen van voet tot top
Bij de bouw wordt een stupa traditioneel verdeeld in zes onderdelen. Samen vormen ze de klassieke stupa-structuur, die je het best van onder naar boven kunt lezen.
De basis: Pesavalalu en Gharbaya
- Pesavalalu: de terrassen waarop de koepel rust. Aan de voet van de stupa liggen drie ronde terrassen, die naar boven toe steeds kleiner worden.
- Gharbaya: de halfronde koepel boven de terrassen. In de kern bevindt zich de relikwieënkamer, de Dhathu garbhaya, waarin de relieken van de Boeddha worden bewaard. Naast de relieken worden ook Boeddhabeelden in het midden van deze kamer geplaatst.
Het middendeel: Hatharas Kotuwa en Devatha Kotuwa
- Hatharas Kotuwa: het vierkante of rechthoekige, blokvormige deel direct boven de Gharbaya. Ook hierin wordt een reliek van de Boeddha bewaard.
- Devatha Kotuwa: de cilindrische hals van de stupa, gebouwd op de Hatharas Kotuwa. Op het oppervlak zijn afbeeldingen van verschillende godheden uitgehouwen.
De top: Koth Kerella en Koth
- Koth Kerella: de lange, kegelvormige spits op de Devatha Kotuwa. Hij lijkt opgebouwd uit ringen die telkens iets kleiner zijn dan de ring eronder.
- Koth: het hoogste punt van de stupa, in het Singalees 'silumina' genoemd. Deze top wordt meestal vervaardigd uit metaal, kostbaar kristal of een edelsteen.
Vahalkada en Chethiyagara: extra elementen rond de stupa
Naast de zes vaste onderdelen wordt een stupa soms verfraaid met twee aanvullende elementen.
Vahalkada
Een Vahalkada is een decoratieve constructie die tegen de stupa aan wordt gebouwd, op elk van de vier windrichtingen.
Chethiyagara
Een Chethiyagara is een gebouw van één verdieping dat rondom de stupa staat. Het heeft twee functies:
- het beschermt de stupa zelf;
- het biedt ruimte aan Boeddhabeelden, stupa's en andere boeddhistische kunstwerken, die ter plaatse zijn gemaakt of van elders zijn verzameld.
Vormen van de Sri-Lankese stupa
Het oude Singalese geschrift Vijayantha Potha beschrijft verschillende typen stupa's. De indeling is gebaseerd op de vorm van de koepel, oftewel het lichaam van de stupa.
De typen stupa's in één overzicht
- Dhanyakara (rijsthoop): de koepel heeft de vorm van een hoop rijst (padie). Een voorbeeld is de Kelaniya-stupa, vlak bij Colombo.
- Ghantakara (klok): een klokvormige koepel, zoals bij de Ambastala-stupa in Mihintale.
- Bubbulakara (luchtbel): een koepel in de vorm van een luchtbel, zoals bij de Ruwanweli Maha Seya in Anuradhapura.
- Ghatakara (pot): een potvormige koepel. Voorbeelden zijn Situlpawwa bij Kataragama en Somawathiya.
- Padmakara (lotus): een lotusvormige koepel, te zien bij Vijayarama in Anuradhapura en Indikatu Seya in Mihintale.
- Amlakara (nelli-vrucht): een koepel in de vorm van een nelli-vrucht (Indiase kruisbes). Dit type wordt alleen in de tekst beschreven; in Sri Lanka is geen voorbeeld bekend.
- Palandawakara (ui): een uivormige koepel, zoals bij de Nadigamvila-stupa.
Eén basisontwerp, veel variatie
Dit overzicht laat zien hoe gevarieerd de boeddhistische stupa-architectuur in Sri Lanka is. De opbouw blijft steeds herkenbaar, maar de vorm van de koepel kan sterk verschillen: van een bescheiden rijsthoop tot een elegante lotus.
Conclusie: de blijvende kracht van de Sri-Lankese stupa
Een Sri-Lankese stupa is een doordacht samenspel van symboliek, vakmanschap en devotie. Van de drie terrassen aan de voet tot de silumina op de top heeft elk onderdeel een vaste plek. Wie de stupa-structuur begrijpt, bekijkt deze heilige monumenten met andere ogen.
Boeddhabeelden spelen daarbij een bijzondere rol: ze krijgen een plaats in de relikwieënkamer en in de Chethiyagara rondom de stupa. Wil je iets van die serene sfeer in je eigen omgeving brengen? In de galerie van 1stBuddha vind je een zorgvuldig samengestelde collectie beelden en boeddhistische kunst.
Op zoek naar Boeddhabeelden? Wij helpen je graag
Ben je geïnspireerd geraakt door de boeddhistische stupa-architectuur van Sri Lanka en zoek je een beeld dat daarbij past? Bekijk dan de collectie beelden en kunst in onze galerie.
Heb je vragen over een specifiek beeld of wil je persoonlijk advies bij je keuze? Contact us: het team van 1stBuddha denkt graag met je mee.
