Boeddhistische Stoepa van Sanchi: de Grote Stupa en andere eeuwenoude Stupas
Weinig plekken in India laten zo helder zien hoe het vroege boeddhisme in steen werd vastgelegd als Sanchi. Op een rustige heuvel in Madhya Pradesh staan nog altijd stupa's, kloosters en boeddhistische tempels die samen ruim vijftien eeuwen religieuze geschiedenis vertellen. Het middelpunt is de Grote Stupa, een indrukwekkend monument dat wordt beschouwd als de oudste boeddhistische stenen structuur van India.
Keizer Ashoka de Grote gaf in de 3e eeuw voor Christus opdracht tot de bouw. In dit artikel lees je hoe deze boeddhistische stoepa is ontstaan, welke dynastieën het complex vorm gaven en welke monumenten je vandaag nog op de heuvel van Sanchi kunt bewonderen.
Sanchi: een uniek boeddhistisch heiligdom
Sanchi ligt in het district Raisen in de Indiase deelstaat Madhya Pradesh, op ongeveer 9 kilometer van de oude stad Vidisha. De plaats is vooral bekend om de vele ruïnes van stupa's, tempels en kloosters die hier bewaard zijn gebleven.
Opvallend genoeg heeft de Boeddha Sanchi tijdens zijn leven nooit bezocht. Toch staat de plek qua betekenis op één lijn met enkele van de belangrijkste boeddhistische bedevaartsoorden. Sanchi behoort bovendien tot de oudste boeddhistische heiligdommen van het land.
Vijftien eeuwen boeddhistische geschiedenis
De monumenten van Sanchi bestrijken vrijwel de volledige geschiedenis van het boeddhisme in India, van de 3e eeuw voor Christus tot de 12e eeuw na Christus. Dat maakt de site tot een waardevolle bron voor de studie van oude boeddhistische kunst en literatuur.
Voor wie zich verdiept in Stupa Buddhism, de traditie waarin de stupa als heilig monument centraal staat, is Sanchi een openluchtmuseum van uitzonderlijke waarde. De gebeeldhouwde reliëfs illustreren de leer van de Boeddha op een manier die ook eeuwen later nog tot de verbeelding spreekt.
Wat is een stupa?
Een stupa, in het Nederlands ook wel stoepa genoemd, is een koepelvormig heiligdom dat traditioneel boven relieken wordt gebouwd. De kern van de Grote Stupa is een eenvoudige, halfronde bakstenen constructie die volgens de overlevering boven relieken van de Boeddha is opgetrokken. De stupa gold bovendien als symbool van de Dharma, de leer van de Boeddha, die vaak wordt voorgesteld als het Wiel van de Wet.
De geschiedenis van de Grote Stupa: van Ashoka tot de Gupta's
Maurya-periode: het begin
De Grote Stupa, ook bekend als Stupa 1, werd rond de 3e eeuw voor Christus gebouwd in opdracht van Maurya-keizer Ashoka de Grote. Volgens de overlevering hield zijn vrouw, koningin Devi, toezicht op de bouw. Uit dezelfde periode stamt de Ashoka-zuil, vervaardigd uit fijn gepolijst zandsteen.
Shunga-periode: verwoesting en herbouw
Vermoedelijk werd de stupa tijdens het bewind van keizer Pushyamitra Shunga verwoest. Zijn zoon, Agnimitra Shunga, zou vervolgens opdracht hebben gekregen om het monument te herbouwen. Bij die reconstructie werd de stupa twee keer zo groot als het origineel. Later in de Shunga-periode verrezen ook de tweede en de derde stupa op de heuvel.
Satavahana-periode: poorten vol verhalen
Onder de Satavahana-dynastie kreeg Sanchi zijn beroemde, rijk bewerkte toegangspoorten (torana's) en sierlijke balustrades. De vier poorten rond de Grote Stupa dateren uit de 1e eeuw voor Christus.
Het beeldhouwwerk op deze poorten vertelt uitgebreide verhalen uit het leven van de Boeddha. Een van de belangrijkste taferelen verbeeldt het moment van zijn Verlichting onder de bodhiboom.
Gupta-periode en later: nieuwe tempels
In de Gupta-periode werden op de heuvel verschillende tempels en extra stupa's gebouwd. Tempel 17 dateert uit deze tijd en geldt als een van de vroegste boeddhistische tempels van India.
De bouwactiviteit hield daarna nog eeuwenlang aan. Tempel 45, uit het midden van de 9e eeuw, wordt beschouwd als de laatste boeddhistische tempel die in Sanchi werd gebouwd.
De belangrijkste Stupas en monumenten van Sanchi
Op de heuvels van Sanchi vind je nog altijd drie stupa's, verschillende tempels en ongeveer vijftig monumenten. Vanwege deze bijzondere concentratie van boeddhistisch erfgoed zijn de monumenten van Sanchi in 1989 op de UNESCO-Werelderfgoedlijst geplaatst.
De Grote Stupa (Stupa 1)
De Grote Stupa is het absolute hoogtepunt van Sanchi. De huidige stupa is twee keer zo groot als het oorspronkelijke bouwwerk uit de 3e eeuw voor Christus. Het is dan ook geen toeval dat Sanchi in internationale literatuur over Stupa Buddhist-architectuur steevast als referentiepunt wordt genoemd.
De Grote Stupa in het kort:
· Bouwperiode: 3e eeuw voor Christus, in opdracht van keizer Ashoka
· Hoogte: circa 16 meter
· Diameter van de basis: circa 36 meter
· Kern: een halfronde bakstenen koepel boven relieken van de Boeddha
· Toegangspoorten: vier rijk gedecoreerde torana's uit de 1e eeuw voor Christus
Stupa 2 en Stupa 3
Stupa 2 ligt op de helling, ongeveer 320 meter ten westen van de Grote Stupa. Stupa 3 staat op zo'n 60 meter ten noorden ervan. Beide stupa's werden gebouwd in de 2e en 1e eeuw voor Christus.
Het meest fascinerende aan Stupa 2 is de verzameling reliëfs en medaillons die in de stenen balustrade zijn uitgehakt. Stupa 3 heeft één sierlijke toegangspoort, aan de zuidzijde.
Tempels en kloosters
Naast de stupa's staat Sanchi bekend om zijn tempels en kloosters:
· Tempel 17: een klassieke stenen tempel uit de Gupta-periode en een van de vroegste boeddhistische tempels van India.
· Tempel 18: een aanzienlijk groter bouwwerk dan Tempel 17, waarvan helaas een groot deel verloren is gegaan.
· Kloosters (vihara's): op de heuvel liggen de resten van diverse kloostercomplexen, waaronder Klooster 51, aan de westkant van de Grote Stupa.
Conclusie: Sanchi als tijdloze boeddhistische stoepa
Sanchi is veel meer dan een verzameling ruïnes. Het is een plek waar je de ontwikkeling van het boeddhisme in India letterlijk kunt aflezen: van de eerste bakstenen koepel van Ashoka tot de laatste tempels uit de 9e eeuw. De Grote Stupa, de kleinere stupa's, de verhalende poorten en de tempels vormen samen een uniek geheel dat terecht als werelderfgoed wordt beschermd.
Bij 1stBuddha zijn we telkens weer onder de indruk van plekken als Sanchi, die laten zien hoe diep de boeddhistische traditie in de geschiedenis is geworteld. Of je nu een reis plant, je verdiept in boeddhistische kunst of gewoon nieuwsgierig bent naar de betekenis van de stupa: Sanchi verdient een plek hoog op je lijst.
Meer ontdekken over boeddhistisch erfgoed?
Heb je vragen over Sanchi, de symboliek van de stupa of andere boeddhistische heiligdommen? Contact us, want het team van 1stBuddha helpt je graag verder.